annapurna add

swiss bank cartoonखोज पत्रकारहरूको अन्तर्राष्ट्रिय संयन्त्र ‘दी इन्टरनेशनल कन्सोर्टियम अफ इन्भेष्टिगेटिभ जर्नालिष्टस्’ (आईसीआईजे)ले त्यसबेला स्विस बैंकमा पैसा राख्ने त्यस्ता नेपालीको नाम उल्लेख नगरी रकम मात्रै सार्वजनिक गरेको थियो ।

यो रहस्यमय सम्पत्ति कसको होला भन्ने बारेमा आ–आफ्ना अड्कलबाजीहरू थिए । धेरैलाई ‘राजनीतिक नेतृत्वले लुकाएको अवैध धन’ हुनुपर्छ भन्ने लागेको थियो ।आईसीआईजेले ‘स्विस लिक्स’, ‘अफसोर लिक्स’, ‘पनामा पेपर्स’ र ‘प्याराडाइज पेपर्स’ मा अध्ययन गरेका करीब दुई करोड ८० लाख कागजात मध्ये नेपाल नाम जोडिएका तीन हजार कागजात हामीले अध्ययन गर्‍यौं ।

बानेश्वर गंगादेवी टोलठेगाना उल्लेख गर्नेमिनु शाह छिब्बर परिवारको मात्रै स्विस बैंकमा २ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ जम्मा छ । यहाँका बैंकमा सबैभन्दा धेरै रकम जम्मा गर्ने नेपालीमा पर्छिन् मिनु । स्विस बैंक पु¥याइएको ‘शंकास्पद धन’ को नेपाल ‘कनेक्सन ।’ यसमा आईसीआईजेबाट प्राप्त, त्यसका आधारमा गरिएका थप अनुसन्धान, विभिन्न मुलुकका कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालयका विवरणहरू, विदेशस्थित खोज पत्रकारहरूले उपलब्ध गराएका तथ्यहरू र इमेल पत्राचारबाट संकलन गरिएको सूचनाहरू समावेश छन् ।

इन्टरनेटमा आधारित थप अनुसन्धानले हामीलाई नयाँ दस्तावेजहरू प्राप्त गर्न र प्राप्त दस्तावेजहरू केलाउन सजिलो बनायो ।तीमध्ये ‘स्विस लिक्स’ सँग सम्बन्धित कागजातले केही नेपाली नागरिक र केही चाहिं नेपाली कागजातर ठेगाना प्रयोग गरेर विदेशीले पनि स्विस बैंकमा रकम जम्मा गरेको भेटियो । यो स्टोरी त्यसैको सार हो ।

७ अर्बबाट ५२ अर्ब

आईसीआईजेले २०७१ सालमासन् २००६÷०७ को विवरणमात्रै सार्वजनिक गरेको थियो । तर, त्यसपछि पनि स्विस बैंकमा नेपालीको सम्पत्ति बढेको बढ्यैछ । सन् २०१७ मा स्विस बैंकले नै सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार, अहिलेसम्म त्यहाँ नेपालीले राख्ने र झिक्ने गरेको रकम आधा खर्ब रुपैयाँ नाघिसकेको छ ।

सन् २०१७ मा स्विस बैंकले आफ्नो बैंकमा नेपालीहरूको बचत रहेको विवरण वेबसाइटमा सार्वजनिक गरेपछि खोज पत्रकारिता केन्द्रले स्विस बैंकलाई इमेल लेख्यो । ‘तपाईंहरूले राखेको विवरणमा नेपालीको बचत कति हो भन्नेबारेमा हामी स्पष्ट हुन सकेनौं । कुन शीर्षकको रकम नेपालीको बचत हो ?’ भन्नेलगायतका विषयमा स्विस बैंकसँग पाँच पटक इमेलमा कुराकानी भयो ।

स्विट्जरल्यान्ड, ज्यूरिकको स्विस नेशनल बैंकका तथ्यांक अर्थशास्त्री दिमित्रि लेन्जिनले आफ्नो अन्तिम इमेलमा प्रष्ट्याए, कि बैंकले नेपाल देश अन्तर्गत सार्वजनिक गरेका विवरणहरू मध्ये ‘एमाउन्टस डियू इन रेस्पेक्ट अफ कस्टुमर डिपोजिट’शीर्षकमा रहेको रकम नेपालीको हो । २० जुलाई २०१८ को इमेलमा उनले थपे, ‘योप्रत्येक वर्ष छुट्टाछुट्टै जम्मा भएको रकम हो ।’

उसले सुुझाए अनुसारको रकमको योगफल निकाल्दा नेपालीले ४६ करोड ८ लाख २१ हजार स्विसफ्र्यांक (हालको विनिमय दर अनुसार– ५२ अर्ब ७ करोड २७ लाख ७३ हजार रुपैयाँ) बचत गरेको देखिन्छ । यस बापत उनीहरूले६९ लाख ७४ हजार स्विस फ्र्यांक (७७ करोड ४१ लाख १४ हजार रुपैयाँ) ब्याज समेत पाइसके ।‘यो कति जना नेपालीको बचत हो ?’ अर्को इमेलमा हामीले प्रश्न ग¥यौं । जवाफमाउनले लेखे, ‘हामी बचतकर्ताको संख्या सार्वजनिक गर्न सक्दैनौं ।’

रोचक कुरा के छ भने नेपालमा द्वन्द्व शुरू भएकै वर्ष सन् १९९६ अर्थात् २०५२ सालदेखि नेपालीले स्विस बैंकमा रकम जम्मा गर्न थालेको देखिन्छ । स्विस नेशनल बैंकले २०१७ मा सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार, पहिलो वर्ष १ करोड १० लाख ४२ हजार स्विस फ्र्यांक अर्थात् १ अर्ब २४ करोड ७७ लाख ४६ हजार रुपैयाँ बचत गरेको देखिन्छ । द्वन्द्वकालको १० वर्षे अवधिमा २४ करोड २ लाख ७२ हजार स्विसफ्र्यांक (२७ अर्ब १५ करोड ७ लाख ३६ हजार रुपैयाँ) नेपालीले स्विस बैंकमा रकम जम्मा गरेका छन् ।

द्वन्द्व सकिएपछिका दुुई वर्षमा सबैभन्दा बढी रकम बचत भएको छ । सन् २००६ अर्थात् २०६३ सालमा मात्रै ३ करोड ६७ लाख २७ हजार स्विसफ्र्यांक (४ अर्ब १५ करोड १ लाख ५१ हजार रुपैयाँ) बचत गरेका छन् ।

सन् २००७ मा ३ करोड ४५ लाख १० स्विसफ्र्यांक (३ अर्ब ८९ करोड ९६ लाख ३० हजार रुपैयाँ) बचत गरेका छन् । कुल बचतबाट अहिलेसम्म १३ करोड ८९ लाख ३७ हजार स्विसफ्र्यांक अर्थात्करीब १५ अर्ब ५८ करोड ६८ लाख ८१ हजार रुपैयाँ खाताबाट निकालेको देखिन्छ । अहिले पनि नेपालीको ३५ अर्ब ८४ करोड रुपैयाँस्विस बैंकमा छ ।

कानून छलेर देशभित्र र बाहिर राखेको सम्पत्तिको अध्ययन गर्न नेपालसरकारले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग गठन गरेको १२ वर्ष भइसकेको छ ।तरस्विस बैंकमा पैसा पुर्‍याउने क्रम रोकिएको छैन ।

विभाग गठन भएको २०६४ देखि २०७४ सालको अवधिमा मात्रै २२ करोड ५ लाख ४९ हजार स्विस फ्र्यांक(२४ अर्ब ९२ करोड २ लाख ३७ हजार रुपैयाँ) नेपाली बचत कर्ताले स्विस बैंकमा पुर्‍याएकाछन् ।अहिले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागलाई प्रधानमन्त्री कार्यालय मातहत लगेर राखिएको छ । यति गम्भीर मामिलामा यो निकायले कुनै सक्रियता देखाएको सार्वजनिक जानकारीमा छैन । विभागका प्रवक्ता विनोद लामिछाने अन्तर देशीय सूचना संकलनमा कानूनी समस्या रहेको बताउँछन् ।

‘यहाँ बसेर ज्योतिषीले चिना हेरेझैं पत्ता लाग्दैन । अन्य देशहरूसँग सूचना लिन नेपाल सरकारले पारस्परिक सूचना आदान–प्रदान सम्बन्धी सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ । अहिलेसम्म त्यस्तो सम्झौता भइनसकेकाले अध्ययनमा कठिनाइ छ ।’

तर, विज्ञहरूका भनाइमा विभागले काम गर्न नसक्नुमा संरचनागत कारण पनि जिम्मेवार छ । “यो विभागलाई अर्थ मन्त्रालय वा प्रधानमन्त्री कार्यालय मातहतमा राख्नै हुँदैनथ्यो” राष्ट्र बैंकमा स्रोतमाथि निगरानी र सम्पत्ति शुद्धीकरण सम्बन्धी काम गर्ने वित्तीय जानकारी इकाइ प्रमुख भएर पाँच वर्ष काम गरेका धर्मराज सापकोटा भन्छन्, “विभाग गठन गर्दा छुट्टै स्वायत्त संस्था बनाउन धेरै प्रयास गरियो, भएन । यो त्यसैको परिणाम हो ।”

अहिले लन्डनमा बस्दै आएकी नेपाली नागरिक मिनु र उनका दुुई छोराहरूको नाममा सबैभन्दा बढी रकम स्विस बैंकमा जम्मा छ । हाम्रो अनुसन्धानले के देखाएको छ भने–बानेश्वरस्थित गंगादेवी टोलमा घर ठेगाना उल्लेख गरेर स्विस बैंकमा पैसा जम्मा गर्ने मिनु शाह विवाह पछि मिनु शाह छिब्बर भएकी हुन् । उनको अर्को ठेगाना चाहिं ललितपुरको कुपण्डोल हो ।कुपण्डोलस्थित छिब्बर निवासमा भेटिएका शाहका सहयोगीले भने, “महारानी मिनु बेलायत जानु भा’छ । चैतमा आउनुहुन्छ ।”

बेलायतमा बसोबास गर्ने नेपाल आउजाउ गरिरहने मिनुले भारतीय नागरिक सिर्वतेरा प्रकाश (एसपी) छिब्बरसँग विवाह गरेकी छिन् । कागजातहरूले एसपी छिब्बरको सन् २००३ मा मृत्यु भएको देखाउँछन् ।

भारतीय अदालतमा परेको एउटा मुद्दा केलाउँदै जाँदा भेटिएका केही कागजातबाट एसपी छिब्बरकी जेठी श्रीमती पनि छन् भन्ने देखिन्छ ।मिनुतर्फ दुुई छोरा पर्वेश छिब्बर र महेश छिब्बर छन् ।

मिनु र उनका दुवै छोराको नेपाली राहदानी छ ।सन् २००६/०७ मा ७८ लाख ५० हजार ९९१ का दरले दुुई छोरा र मिनुले२ करोड ३५ लाख ५२ हजार ९७३ अमेरिकी डलर (२ अर्ब ६१ करोड ४३ लाख ८० हजार रुपैयाँ) स्विस बैंकमा जम्मा गरेका छन् ।जेठो छोरा पर्वेशको भारतमा आडवानी होटल एन्ड रिसोर्ट र बेलायतमा आधादर्जन कम्पनीहरूमा पनि लगानी छ ।

लन्डनको बर्लिङटन आर्केडमा बस्दै आएका कान्छो छोरा महेशको पनि लन्डनमै चारवटा कम्पनीमा लगानीरहेको देखिन्छ । हामीले बेलायतमा व्यवसाय गरिरहेका मिनुका छोरा पर्वेश छिब्बरसँग स्विस बैंकको बचत बारे सोधेका थियाैं ।

उनले भने, “मलाई यसबारेमा कुनै जानकारी छैन, मेरो आमासँग कुरा गर्नुस् ।” मिनुसँग सम्पर्क गर्ने हाम्रो प्रयास सफल हुन सकेन । मिनु र उनका छोराहरूका कतिपय आर्थिक क्रियाकलापहरूशंकास्पद देखिन्छन् । छिब्बर परिवारको भारतको अदालतमा मुद्दा परेको छ भन्ने आईसीआईजेको कागजातबाट देखेपछि एकजना भारतीय पत्रकारको सहयोगमा हामीले दिल्ली उच्च अदालतका केही कागजात प्राप्त गर्‍यौं ।

प्राप्त विवरण अनुसार सन् २०१२ मा छिब्बर परिवारको सम्पत्ति सम्बन्धी एउटा मुद्दामादिल्ली उच्च अदालतले मिनु र उनका छोराहरूले नेपाली ठेगाना प्रयोग गरेकोमा प्रश्न उठाएको भेटियो ।

स्विस बैंकका अनुसार, छोरा महेशले नेपाली राजदूतावास लन्डनको सिफारिशमा १० फेबु्रअरी १९९७ मा नेपाली पासपोर्ट बनाएका हुन् । पर्वेशले पनि २३ नोभेम्बर १९९९ मा नेपाली पासपोर्ट बनाएका छन् । ‘दि ब्रिटेन नेपाल सोसाइटी’ ले सन् १९९३ र १९९६ मा प्रकाशित गरेका दुईवटा स्मारिका अनुसार, मिनु उक्त सोसाइटीकी सदस्य हुन् ।

मिनु शाह छिब्बरका बारेमा बुझ्न हामीले परराष्ट्र मन्त्रालयमा सम्पर्क ग¥यौं । मन्त्रालयको राहदानी विभागको प्रशासन शाखाका शाखा अधिकृत गणेशप्रसाद अधिकारीले दिएको जानकारी अनुसार, मिनु छिब्बरका नाममा बेलायतस्थित नेपाली दूतावासबाट १७ सेप्टेम्बर २०१३ मा ०६७०२५३६ नम्बरको मेसिन रिडेबल पासपोर्ट (एमआरपी) जारी भएको छ ।

पासपोर्टमा लेखिए अनुसार, उनको स्थायी ठेगाना ललितपुर बागडोल हो । पासपोर्टमा नजिकको नातेदारमा भतिजा अमोदप्रताप राणाको नाम उल्लेख छ ।

सम्बन्धको जालो

छिब्बर परिवारको सम्बन्ध अन्यत्र पनि छ । मिनुका दुुई छोराहरू महेश र पर्वेश ‘दुबईको पर्ल ग्लोबल फाइनान्स लिमिटेड’ कम्पनीका लगानीकर्ता हुन् । यो कम्पनीमा लन्डनमा बसोबास गर्ने अमेरिकी नागरिक जोन मोरिशन एटवाटर पनि छन् ।

कम्पनीले कानूनी रूपमा इच्छाएको व्यक्ति उल्लेख गर्नुपर्ने ठाउँमा मिनु, पर्वेश र एटवाटरको नाम उल्लेख छ । स्विस बैंकको अभिलेख अनुसार मिनुको‘ग्राहकसँग सम्बन्धित व्यक्तिगत तथा कानूनी संस्था’मा एटवाटरको पनि नाम हुनुले मिनु, महेश, पर्वेश र एटवाटर चारै जना एउटै कारोबारमा सम्बन्धित व्यक्ति हुन् भन्न स्पष्ट हुन्छ ।

यसबारेको थप विवरणको खोजी गर्दै जाँदा मिनुको कारोबार स्विस बैंकमा मात्रै सीमित छैन भन्ने देखिन्छ ।अवैध धनराख्न, स्रोत लुकाउन र गैरकानूनी आर्जनको खोजीनितीबाट बच्न सुरक्षित मानिने ‘ट्याक्स हेवन’मुलुकको लगानीमा पनि मिनु जोडिएकी छिन् ।

आईसीआईजेको पानामा पेपर्सले फेला पारेको २०१६ को विवरण अनुसार ब्रिटिश भर्जिन आइल्यान्डस्को विवादास्पद कम्पनी मोसेक फोन्सेकाले मिनुको नाममा रुनी होल्डिङ्स कम्पनी दर्ता गराइदिएको छ ।

इङ्गल्यान्ड र फ्रान्सबीचको टापु जर्सीको च्यानल आइल्यान्डस्मा दर्ता भएको यो कम्पनीको बैंक खातामा लगानीको लाभकर्तामा मिनुको नाम छ । ट्याक्स हेवन मानिने जर्सीमा दर्ता भएको यो कम्पनी सन् २००० मा दर्ता भई २०१६ सम्म सक्रिय रहेको देखिन्छ ।

रुनी होल्डिङ्स कम्पनीको शेयर सदस्य सम्बन्धी सन् २०१० को एक दस्तावेज अनुसार, उक्त कम्पनीमा मिनुले लगानी गर्नुपूर्वका शेयर सदस्यहरू ब्रिटिश नागरिकहरू थिए । उनीहरूमार्फत मिनु ‘ट्याक्स हेवन’ मुलुकमा प्रवेश गरेको देखिन्छ ।

दुबईको पर्ल ग्लोबलसँग सम्बन्धित एटवाटर पनि स्विस बैंकका बचतकर्ता हुन् । उनले दुुई फरक–फरक खातामा रकम जम्मा गरेका छन् । एउटा खातामा ९ लाख७ हजार ७७ अमेरिकी डलर (९ करोड ६३ लाख रुपैयाँ) रकम जम्मा देखिन्छ ।

अर्को खातामा भने ५ करोड ६५ लाख १६ हजार ९७९ डलर अर्थात्करीब ९ अर्ब रुपैयाँ रकम देखिन्छ । अहिले उनी बेलायतमा बस्दै आएका छन् । स्विस बैंकको विवरण अनुसार, बेलायतमा एटवाटरको पाँच वटा कम्पनीमा लगानी देखिन्छ ।

एटवाटर र छिब्बर परिवारको कथाको साइनो नेपालसँग यहाँनेर जोडिन्छ । नेपालका राणा प्रधानमन्त्री श्री ३ पद्मशमशेरकी छोरी रमा मल्लसँग पनि एटवाटरको सम्बन्ध देखिन्छ । बेलायतमा एटवाटर र मल्ल व्यावसायिक साझेदार हुन् ।

उनीहरूको संयुक्त लगानीमा ‘सिक्स्टीन अप्पर ब्रुक स्ट्रीट लिमिटेड’ कम्पनी सञ्चालनमा छ । ३४ वर्षदेखि अस्तित्वमा रहेको उक्त कम्पनीमा सन् २००४ देखि मल्लको लगानी देखिन्छ । रमा नेपालस्थित ठमेलको ‘मल्ल होटल’की अध्यक्ष हुन् ।

एक वर्षअघि रमाले नेपालमा ८ करोड १० लाख रुपैयाँ कर नतिरेको भनेर कर कार्यालयले सार्वजनिक सूचना जारी गरेको थियो । हामीले होटल मल्लको टेलिफोन नम्बरमा पटक पटक सम्पर्क ग¥यौं तर रमासँग सम्पर्क हुन सकेन ।

नेपाली कागजातको प्रयोग

कतिपय विदेशी नागरिकले नेपाली कागजात प्रयोग गरेर स्विस बंैकमा सम्पत्ति राखेको पनि फेला परेको छ । आईसीआईजेले उपलब्ध गराएको विवरण अनुसार,५३ वर्षीय इजरायली नागरिक लिवर जोहार येहुदाले नेपाली पासपोर्ट प्रयोग गरेर स्विस बैंकमा पैसा जम्मा गरेका छन् । येहुदाले पाटन, काठमाडौं ठेगाना उल्लेख गरी स्विस बैंकमा रकम जम्मा गरेका हुन् ।

केमिकल (रसायन)को आयात निर्यातका व्यापारी भनिने येहुदाको नाममा ४ लाख ९७ हजार २४६ अमेरिकी डलर (५ करोड ३५ लाख ७३ हजार २८४ रुपैयाँ) जम्मा देखिन्छ ।

नेपाली ठाउँसँग मिल्ने ठेगाना उल्लेख गरी थप तीन जना विदेशीले पनि स्विस बैंकमा रकम जम्मा गरेका छन् ।आईसीआईजेको सन् २००६÷०७ को विवरण अनुसार, युएई ठेगाना भएका भारतीय नागरिक सुजलप्रकाश साहले ३ लाख ३२ हजार ७४० डलर (३ करोड ५८ लाख ४९ हजार ४०७ रुपैयाँ) जम्मा गरेका छन् ।

भारतका अरुणकुमार रामनिकलाल मेहताले ४ करोड ४ लाख अमेरिकी डलर (४ अर्ब ८४ करोड ४४ लाख १५ हजार ९७३ रुपैयाँ) जम्मा गरेका छन् । स्विस बैंकमा रकम जम्मा गर्ने खातावालाको ‘व्यक्तिगत विवरण’ सम्बन्धी दस्तावेजमा मेहताको ठेगाना ‘पाटन’, व्यवसाय मुम्बईको हीरा कम्पनीको डाइरेक्टर उल्लेख छ ।

नेपालमा नाम नसुनिएका मेहता को हुन् भनेर पत्ता लगाउन थप अनुसन्धान ग¥यौं । यसमा खोपकेले प्राप्त गरेको दस्तावेजमा उनको व्यक्तिगत ‘प्रोफाइल’ सँग सम्बन्धित सूचीमा भेटिएका अन्य सात जनाको नाम र विवरणहरूका बारेमा डिजिटल अनुसन्धान गर्‍यो ।

त्यसबाट अरुणकुमार भारतीय नागरिक भएको र ती सातै जना उनको परिवारको सदस्य रहेको पुष्टि भयो । दस्तावेजमा उल्लेख भएको उनको ठेगाना पाटन भन्ने ठाउँ भारतको गुजरात राज्यमा पर्दछ जहाँ मेहता जन्मेका थिए । रजिष्ट्रार अफ कम्पनिज, इण्डियाका अनुसार, मेहताको भारतमा सातवटा कम्पनीमा लगानी छ । मुम्बईको रोजी ब्लू प्राइभेट लिमिटेड नामक उनको कम्पनी हीराको व्यापार गर्ने भारतकै ठूला मध्येको एक भएको भारतको आर्थिक दैनिक ‘द इकोनोमिक टाइम्स’ ले २०१८ मार्चमा प्रकाशित एउटा समाचारमा उल्लेख छ ।

सोही पत्रिकाले २०१६ अप्रिलमा प्रकाशन गरेको अर्को एउटा खबरमा मेहता र उनको परिवारका अन्य ६ सदस्य स्विस बैंकसँग जोडिएको ह्वाइट सेडार इन्भेष्टमेन्ट लिमिटेड नामको ट्रष्टका लाभकारी ‘बेनिफिसियल ओनर’ भएको आरोप लागेपछि भारतको मुम्बई उच्च अदालतमा मुद्दा चलेको थियो । अदालतले ह्वाइट सेडार इन्भेष्टमेन्ट लिमिटेड नामको ट्रष्टसँग आवद्ध कुन व्यक्तिले ४४ मिलियन डलर स्विस बैंकमा जम्मा गरेका हुन् भन्ने पत्ता लगाउन नसकेपछि २०१६ अप्रिलमा सो मुद्दा खारेज गरेको थियो ।

बम्बई उच्च अदालतले भनेको छ, “एचएसबीसी (स्विस बैंक) जेनेभाले उक्त ट्रष्टसँग सम्बन्धित खाताको विवरण उपलब्ध गराएको खण्डमा मात्र रकम जम्मा गर्ने स्रोतको बारेमा खुल्न सक्छ ।”

खोपकेलाई आईसीआईजेबाट प्राप्त मेहताको व्यक्तिगत विवरणमा ग्राहकको प्रोफाइलसँग सम्बन्धित व्यक्तिको सूचीमा ह्वाइट सेडार इन्भेष्टमेन्ट लिमिटेड पनि छ । उसको नाममा ४ करोड ४८ लाख ६१ हजार १७१ अमेरिकी डलर स्विस बैंकमा जम्मा भएको भेटिएको छ ।

अरुणकुमार रामनिकलाल मेहताको नाता भारतका अर्बपति व्यापारी मुकेश अम्बानीसँग पनि जोडिन्छ । द इकोनोमिक टाइम्स मा प्रकाशित रिपोर्ट अनुसार, मेहताकी नातिनी श्लोका मेहताको विवाह मुकेश अम्बानीका छोरा आकाश अम्बानीसँग हुने तय भइसकेको छ ।

त्यस्तै गोविन्दभाई लालझिभाई ककडिया नाम गरेको व्यक्तिले स्विस बैंकमा २ हजार १८६ अमेरिकी डलर (२ लाख ३५ हजार ५१९) रुपैयाँ जम्मा गरेका छन् । सुजल, अरुण र गोविन्दतीनै जनाको ठेगाना पाटन, काठमाडांै लेखिएको छ ।

यही ठेगानाका भरमा स्विस बैंक र आईसीआईजेले उनीहरूले राखेको पैसालाई ‘नेपालीले गरेको बचत’ को सूचीमा राखेको देखिन्छ । तर, गुजरात, पाटनमा जन्मेका गोविन्दभाई लालझिभाई ककडिया भारतका प्रतिष्ठित सुन तथा हीरा व्यापारी हुन् । रजिष्ट्रार अफ कम्पनिज, इण्डियाका अनुसार भारतमा सुन र हीराको कारोबार गर्ने पाँच कम्पनीमा उनको लगानी छ ।

भारतमा हीराको कटिङ, प्रशोधन तथा उत्पादनमा अग्रपंक्तिमा रहकोे उनको कम्पनी हो, शीतल म्यानुफ्याक्चरिङ प्रा. लि । भारतको दैनिक पत्रिका इन्डियन एक्सप्रेसले २०१५ को फेब्रुअरी महीनामा प्रकाशन गरेको एउटा समाचारमा ककडिया सामेल भएको शीतल ग्रुपले सन् २००६/०७ मा ९ हजार १०० अमेरिकी डलर स्विस बैंकमा राखेको खुलासा गरेको थियो ।

सो खातामा भएको रकमको लाभग्राही ‘बेनिफिसियल ओनर’ मा ककडिया र उनका तीन भाइको नाम छ । तर आईसीआईजेले नेपाल अन्तर्गत उपलब्ध गराएको दस्तावेज अनुसार, उनको नाममा २००६/०७ मा २ हजार १८६ अमेरिकी डलर स्विस बैंकमा जम्मा भएको देखिन्छ ।

के हो स्विस बैंक ?
स्विट्जरल्यान्डमा सन् १८५४ मा ‘स्विस बैंक कर्पोरेशन’ का रूपमा स्थापित स्विसबैंकका शाखा ५० देशमा छन् । स्विस बैंकले आफ्नो बारेमा ‘उच्चस्तरको गोपनीयता र कम स्तरको वित्तीय जोखिमको व्यवस्था गरेको’ दाबी गरेको छ ।

आयस्रोत नखोजिने र लगानीकर्ताको विवरण सार्वजनिक नगर्ने भएकाले गैरकानूनी आर्जन यस बैंकमा जम्मा गर्न सहज मानिन्छ । स्विट्जरल्याण्डको अनलाइन पत्रिकास्विस इन्फो न्यूज डट सिएचका अनुसार,‘खासगरी सम्बन्धविच्छेद (डिभोर्स), गम्भीर आपराधिक कार्य, बैंक टाट पल्टिंदा, अंशबन्डा गर्दा प्राप्त रकम यो बैंकमा मौज्दात गर्नु सुरक्षित मानिन्छ ।’

बैंकका अनुसार, विश्वका २०० भन्दा बढी देशका नागरिकको मौज्दात छ । बैंकले जुनकुनै प्रयोजनका लागि कुनैपनि निकायलाई खातावालको विवरण दिंदैन । तर, सन् २०१५ मा स्विस सरकार र युरेपियन युनियन (इयु) बीच भएको सम्झौता अनुसार ‘असाधारण गोपनीयता अन्त्य गरी स्विट्जरल्यान्ड र अन्य युरोपियन मुलुकका खातावालहरूको विवरण माग भएमा आदान/प्रदान गर्नुपर्ने’ सम्झौता छ ।

सन् २०१५ मा आईसीआईजेले गरेको ‘स्विस लिक्स’ ले कर छली तथा आपराधिक क्रियाकलापबाट आर्जन गरिएको रकम समेत स्विस बैंकमा जम्मा गरेको तथ्य सार्वजनिक भएपछि ईयूले बैंकसँग यस्तो सम्झौता गरेको हो ।

तर यो सम्झौताले पनि स्विट्जरल्याण्ड र युरोपियन मुलुकसँग असम्बन्धित कारोबार र तीभन्दा बाहिरका मुलुकहरूको गैरकानूनी आर्जन त्यहाँ लुकाउन सकिने नै देखिन्छ । स्विस बैंकले ‘तानाशाह, भ्रष्ट नेता, कर छली गर्ने व्यापारी, हतियार तथा लागूऔषध कारोबारीको रकम जम्मा गरी नाफा कमाउने काम गरेको’आईसीआईजेको दाबी छ ।‘स्विस लिक्स’ पछि स्विस बैंकले विश्वभर आलोचना खेप्नुपर्‍यो ।

केही मुलुकका नेताहरूको राजनीति नै धरापमा प¥यो । त्यसको प्रभावस्वरुप स्विस बैंकलाई पनि नियमनको दायरामा ल्याउने प्रयास ईयूले ग¥यो । तर, अझै पनि स्विस बैंक खातावालाको विवरण आदान÷प्रदान गर्न चाहँदैन । स्विस बैंकर्स एशोसिएशनले तयार पारेको २०१५ को प्रतिवेदन अनुसार, यस बैंकको ६.५ ट्रिलियन डलर (६५ खर्ब अमेरिकी डलर) सम्पत्ति छ । प्रतिवेदन अनुसार, यसमध्ये ५१ प्रतिशत सम्पत्ति स्विट्जरल्यान्ड भन्दा बाहिरका देशहरूबाट लगेको हो ।

‘स्विस लिक्स’ पछि स्विट्जरल्याण्डको अदालतले स्विस बैंकका सूचनाप्रविधिमा काम गर्ने एक कर्मचारीलाई पाँच वर्षको जेल सजाय सुनाएको थियो । एर्वी फाल्चेनीले एक लाख ३० हजार खातावालको विवरण चुहाएको आरोपमा जेल सजाय पाएका हुन् । बेलायती समाचार संस्था ‘रोयटर्स’ ले जनाए अनुसार, फाल्चेनीलाई २०१८ अप्रिलमा स्पेनको बार्सिलोनाबाट पक्राउ गरिएको थियो ।त्यहाँ उनी दुुई महीना जेल बसे । तर, अदालतले स्पेनको कानून अनुसार फाल्चेनीलाई स्विट्जरल्याण्ड ‘सुपुर्दगी’ गर्न नहुने फैसला सुनायो ।

अहिले उनी जेलबाट छुटिसकेका छन् । उनीमाथि सन् २००८ देखि युरेपियन युनियनका विभिन्न राष्ट्रलाई स्विस खातावालाको सूचना दिने गरेको आरोप छ । (‘स्विस लिक्स’ इन्टरनेशनल कन्सोर्टियम अफ इन्भेष्टिगेटिभ जर्नालिष्ट (आईसीआईजे) र ले मन्डद्वारा सन् २०१५ माएचएसबीसी प्राइभेट बैंक (स्विट्जरल्याण्ड) का दस्तावेजहरूमाथि गरिएको अनुसन्धानमा आधारित छ । आईसीआईजेले स्विस लिक्स प्रोजेक्ट अन्तर्गत करीब ६० हजार दस्तावेजको विस्तृत अध्ययन गरेपछि एचएसबीसी बैंकका झन्डै एक लाख खाता र खातावालाहरूको विवरण फेला पारेको थियो ।तीमध्ये धेरैजसो ग्राहक र खाताहरू सम्बन्धी डाटा सन् १९८९ देखि २००७ सम्मका थिए ।)

अर्न्तराष्ट्रिय पत्रकारहरुको संस्था इन्टरनेशनल कन्सोर्टियम अफ इन्भेस्टिगेटिभ जर्नलिस्ट (आइसीआइजे)ले सोमबार सार्बजानिक गरेको प्रतिवेदन अनुसार १३ जना नेपालीको नाममा ५ अर्ब ४० करोड कालो धन राखेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ ।

‘स्विस लिक’को नाममा सार्वजानिक गरिएको प्रतिवेदन अनुसार कालो धन लुकाउनेको सूचीमा नेपाल १ सय १६ औ स्थानमा रहेको छ । प्रतिवेदनमा २०३ मुलुकलाई समावेश गरिएको छ । तथ्याङ्क अनुसार एक जना नेपालीको खातामा चार अर्ब ५० करोड र वाँकीको खातामा ९० करोड कालोधन लुकाएको पाइएको छ ।

कसकसको नाम छ ‘स्विस लिक’मा ?
-विजेन्द्र जोशी
-विजेश कुमार तोडी अग्रवाल
-विमल काजी ताम्राकार
-विनु श्रेष्ठ
-विश्ववीरसिंह थापा
-विश्वधर तुलाधर
-डा. श्याम बहादुर कर्माचार्या
-हरिश कुमार तोदी
-प्रो. सत्येन्द्र कुमार गुप्ता
-राजेन्द्र कुमार काबरा
-रेनुका प्रधान
-रेखा काबरा
-सशिकान्त अग्रवाल

आईसीआइजेले सार्वजानिक गरेको सुचना अनुसार स्विस बैंकमा रहेको नेपालीको खाता ‘एक्टिभ’ रहेको देखिन्छ । यसको मतलब खातामा रकम जम्मा हुने र चल्तिमा जानेक्रम चलिरहेको छ । तथ्याङ्क हेर्दा यि सबै खाता नेपालमा बहुदलिय प्रजातन्त्र स्थापना पछि खुलेका देखिन्छन् ।

संसारका ४५ देशका पत्रकार गरेको अनुसन्धान अनुसार स्विस बैंकमा रकम थुपार्नेहरुमा विगतका र अहिलेको राजनितिज्ञहरु रहेको देखिएको छ । आईसीआइजेको प्रतिवेदनमा स्विस बैंकमा खाता रहेका व्यवसायीको नाम दिइएको भए पनि कसको नाममा कति पैसा छ भन्ने चाँही खुलाएको छैन ।

आइसीआइजेले स्विस बैंकमा पैसा राखेको भन्दै नाम सार्वजनिक गरेको सबै नेपाली ब्रिटिस भर्जिनमा दर्ता रहेको कम्पनीमा कुनै न कुनै रुपमा जोडिएका छन् । कतिपय कम्पनीको शेयर होल्डर र निर्देशक छन् भने कतिपय साझेदारको रुपमा मात्रै रहेको देखिन्छ । यी कम्पनीमा नेपालीहरुको संलग्नता भने सन् २००२ पछि मात्रै रहेको देखिन्छ ।

यसले कतिपय नेपालीले गैरकानुनी रुपमा विदेशमा लगानी गरेर उतै रकम जम्मा गरेर राखेको आशंका बढाएको छ । अर्कोतिर, नेपालका राजनीतिज्ञहरुले अनधिकृत रुपमा जम्मा गरेको पैसा स्विस बैंकमा लुकाइएको हुनसक्ने आशंकालाई पनि उत्तिकै मलजल पुगेको छ ।
स्विजरल्याण्डले बैंकिङ गोपनियतामा विश्वभर प्रसिद्धि कमाएको छ । त्यहाँको बैंक पैसा राख्दा व्याज पाईदैन बरु, गोपनिय ढंगले पैसा राखिदिए वापत बैंकलाई शुल्क तिर्नुपर्छ । लामो समय पैसा राख्दा क्रमशः पैसा घटिरहन्छ ।

नेपालका एक वरिष्ठ व्यवसायीको विश्लेषण छ, ‘पैसा राख्दा शुल्क तिर्नुपर्ने ठाउँमा व्यवसायीले रकम जम्मा गर्दैन बरु विदेशमै भए पनि लगानी गर्छ । व्यवसायीलाई त जहिले पनि नाफाको लोभ हुन्छ ।’

आइसीआइजेको वेभसाइटबाट सार्वजानिक भएको नेपालीको नाम मध्ये विजेन्द्र जोशी पहिलो स्थानमा छन् । उनको दाजु शसिन जोशी नेपालमै सर्वाधिक नाफा कमाउने मध्येको बैंक एनआईसी एसिया बैंकमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत छन् । एक बरिष्ठ व्यवसायी भन्छन्, ‘विजेन्द्र जोशी निकै पैसा भएका मान्छे हुन् । तर, उनले स्विस बैंकमै लगेर पैसा राख्नुपर्ने कारण चाँही थाहा भएन ।’

त्यसैगरी, विजेश कुमार तोदी अग्रवालको ब्रिटिस भर्जिनमा दर्ता रहेको वुडस्टक युनिभर्सल लिमिटेड कम्पनी रहेको देखिन्छ । तोदीसँग विन्दु तोदी र हरिश कुमार तोदी उक्त कम्पनीमा सहकार्य गरिरहेको आईसीआइजेले जनाएको छ । हरिश कुमार तोदीले नेपालको ठेगाना विराटनगर–९ मोरङ नेपाल राखेका छन् ।

नेपालमा कागजको व्यवसाय गर्ने राजेन्द्र कुमार काबरा र उनी श्रीमति रेखा काबराको नाम स्विस बैंकमा रकम थुपार्नेको सूचीमा समावेश छ । उनीहरुले नेपालमा चाहीँ ओम्नी इन्टरप्राइजेज मार्फत व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका छन् ।

ब्रिटिस भर्जिनमा दर्ता रहेको वल्र्ड डिस्ट्रिव्युसन नेपाल लिमिटेडमा विजेन्द्र जोशी, विमल काजी ताम्रकार, विश्वधर तुलाधर रहेका छन् । उक्त कम्पनीको हिमालय इन्भेष्टमेन्ट ग्रुप लिमिटेड र पोर्चुकल्स ट्रस्ट नेट (बिभीआई) लिमिटेड अफसोर कम्पनीका रुपमा रहेका छन् । उनीहरुको नेपालको ठेगाना सिद्धी भवन, कान्तिपथ, पोष्ट बक्स ११२९१, काठमाडौ नेपाल राखेका छन् ।

वल्र्ड डिस्ट्रिव्युसन २००२ मे ९ मा र हिमालयन इन्भेष्टमेन्ट २००३ डिसेम्बर २२ मा स्थापना भएको देखिन्छ । हिमालय इन्भेष्टमेन्ट ग्रुप लिमिटेडमै विश्वविरसिंह थापा, नविन्द्र जोशी, विश्वधर तुलाधरको नाम पनि जोडिएको छ ।

आइसीआइजेको रिपोर्ट अनुसार बिनु श्रेष्ठको नाममा बेलउड एक्रिस लिमिटेड नामको कम्पनी सन २००५ देखि ब्रिटिसभर्जिनमा दर्ता भएको छ । उनको पैसा स्विजरल्याण्डको बैंकमा रहेको आइसीआइजेले जनाएको छ ।

आइसीआइजेको रिपोर्ट अनुसार डा. श्याम बहादुर कर्माचार्य सर्जि इलेक्ट्रो मेडिका लिमिटेडको निर्देशक र शेयरधनि पनि हुन । उनको कम्पनी सन २००८ मा सिंगापुरका दर्ता रहेको देखिन्छ । उनीसँग मिलेर विदेशी साझेदारहरुले क्रेडिट स्विस, क्रोम्नि होल्डिङ, सक्सेफुल डेभलपमेन्ट होल्डिङ, राइट मुभ म्यानेजमेन्ट प्रोपर्टी, मलाया साउन अमेरिकन इन्भेष्टमेन्ट, बेस्टन ब पोइन्ट कर्पोरेशन, फच्र्युन रिच क्यापिटल लिमिटेड लगायतको कम्पनी सञ्चानल गरिरहेको देखिन्छ । यसमा नेपालको ठेगाना भने बागमति अञ्चल, ललितपुर उपमहानगरपालिका वडा नं २ देखिन्छ ।

प्रोफेसर सत्येन्द्र कुमार गुप्ताले पनि स्विस बैंकमा अनधिकृत पैसा थुपारेको आइसीआइजेले उल्लेख गरेको छ । आइसीआइजेको रिपोर्ट अनुसार गुप्ता सन २००४ अप्रिल १ देखि वनका इन्टरनेशनल इंकका निर्देशक छन् । उक्त कम्पनीले प्रशस्त विदेशी प्राफेसर र डक्टर साझेदार रहेको देखिन्छ । उनले नेपालको ठेगाना भने पोष्ट बक्स नं १५३५, काठमाडौ नेपाल राखेका छन् ।

स्विस बैंकमा अनधिकृत पैसा जम्मा गर्ने व्यक्तिको रुपमा नाम सार्वजानि भएको राजेन्द्र कुमार काबरा प्mय्रागरेन्ज टाउन लिमिटेडमा सन २००९ अप्रिल ६ देखि शेयर होल्डर र निर्देशक छन् । उक्त कम्पनी पनि ब्रिटिस भर्जिनमै दर्ता छ । उक्त कम्पनीमा काबराकी श्रीमति रेखा काबराको पनि साझेदारी छ । उनलाई पनि कम्पनीको शेयर होल्डर र निर्देशकको रुपमा राखिएको छ । उनीहरुको हङकङमा क्रेडिट सुसी नामको कम्पनी रहेको आइसीआइजेले उल्लेख गरेको छ । उनीहरुले नेपालको ठेगाना शुक्रपथ ६/६०७, काठमाडौ नेपाल उल्लेख गरेका छन् ।

स्विस बैंकमा पैसा रहेको भनिएको अर्का नेपाली हुन रेणुका प्रधान । उनी ब्रिटिसभर्जिनमै दर्ता रहेको बेस्ट पार्क क्यापिटल इंकमा सन् २००७ मार्च २३ देखि निर्देशक छिन् । उनले नेपालको ठेगाना चुनदेवी–४, काठमाडौ नेपाल राखेकी छन् ।

नेपालका प्रतिष्ठित व्यवसायी मानिने सशिकान्त अग्रवालको पनि स्विस बैंकमा अनधिकृत रुपमा पैसा राखेको भन्दै आइसीआइजेले नाम सार्वजानिक गरेको छ । उनी नेपालमा निर्यात व्यापार गर्छन् भने दुई वटा नयाँ होटलमा लगानी गर्दै छन् । आईसीआइजेका अनुसार अग्रवाल सन् २००३ देखि मल्टि लिंक ट्रेडिङ लिमिटेडको शेयर होल्डर र निर्देशक रहेका छन् । यो कम्पनी पनि ब्रिटिस भर्जिनमै दर्ता भएको छ । उनीसँग सुमित कुमार अग्रवाल पनि रहेका छन् । उनको नेपालको ठेगाना शिवकुन्ज, बत्तिसपुतली, काठमाडौं नेपाल राखिएको छ ।

सबैलाई हैरान पार्ने तथ्य कुरा यो हो कि, यहाँ माथि सार्वजनिक भएका नामहरु स्विस बैंकमा पैसा राख्ने हैसियतका हुँदै होइनन् । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उच्च पदाधिकारीहरुको भनाइमा, ‘स्विस लिक’ले सार्वजनिक गरेको नामहरु आश्चर्यजनक छ, किनकि उनीहरुको आर्थिक हैसियत त्यति ठूलो रकम विदेशी बैंकमा लुकाएर राख्नु पर्ने खालको छैन । त्यसमा सार्वजनिक भएका केही नामहरु महासंघकै पदाधिकारीले सुनेकासमेत छैनन् । आखिर को हुन्, स्विस बैंकमा पैसा जम्मा गरेका वास्तविक ‘रहस्यमयी’ पात्रहरु ?

 

प्रकासित मिति

Loading...
Loading...

 

Loading...